Eksponaty miesiąca – przedwojenne typariusze z polskich placówek dyplomatycznych w USA

Te cenne pamiątki zostały nabyte na nowojorskim Manhattanie za... sznur suszonych polskich grzybów! Ta niezwykła transakcja miała miejsce na początku lat 70. ubiegłego wieku na jednym z pchlich targów. Eksponaty trafiły do naszego Muzeum dzięki Komandorowi Piusowi Kacprzakowi – Prezydentowi Fundacji Pro Veterani, który uratował je przed zapomnieniem.

Choć potocznie nazywamy je stemplami, w terminologii sfragistycznej (nauce pomocniczej historii zajmującej się badaniem pieczęci) ich prawidłowa nazwa to typariusze. Służą one do powielania wzorca pieczęci. Typariusz to zarówno powierzchnia z reliefem odzwierciedlającym lustrzany rysunek wzorca, jak i elementy umożliwiające jego trzymanie lub zawieszenie.

W przypadku naszych eksponatów reliefy na mosiężnych typariuszach są wklęsłe, ryte i tłoczone. Taka technika wskazuje, że były przeznaczone do odciskania wzoru w materiałach plastycznych, takich jak masa woskowa czy lak.

Bohaterami naszego cyklu są dziś:

• Typariusz Poselstwa Polskiego w Waszyngtonie: okrągły (średnica 5 cm), pozbawiony rękojeści. W jego polu widnieje godło państwowe wzór 1919. W otoku napis: LEGATION OF POLAND * MILITARY AND NAVAL ATTACHE WASHINGTON. Pieczęć należała do Ataszatu Wojskowego i Morskiego. Biorąc pod uwagę datę zmiany godła, tłok ten był w użyciu w latach 1919–1927.

• Typariusz Radcy Finansowego w Nowym Jorku: owalny (2,5 x 2 cm), bez rękojeści, z godłem wg wzoru z 1927 r. Napis wzdłuż krawędzi: RADCA FINANSOWY AMBASADY RP * NEW YORK. Ponieważ polskie poselstwo w USA podniesiono do rangi ambasady w 1929 roku, pieczęć ta pochodzi z lat 1929–1945.

Wprawne oko dostrzeże, że wizerunki orłów zostały wykonane ręcznie. Ślady precyzyjnej pracy rylca grawerskiego nadają im indywidualnego charakteru – to nie są masowe odlewy, lecz jednostkowe wyroby rzemieślnicze, wykonane z najwyższą starannością na specjalne zamówienie odrodzonego państwa polskiego.

To, w jaki sposób te oficjalne atrybuty władzy państwowej trafiły na uliczny targ, pozostaje tajemnicą. Zgodnie z procedurami nieużywane tłoki powinny zostać unieważnione, na przykład poprzez nacięcie reliefu, co uniemożliwiłoby ich dalsze wykorzystanie. Tymczasem oba obiekty dotrwały do naszych czasów w stanie nienaruszonym!

oprac.: dr Aleksandra Sara Jankowska